Elena Khurtova (1982, Samara, RU) ziet aarde als een levend wezen. Ze ‘begrijpt’ aarde met haar handen en met haar hele lichaam in een zintuigelijk dialoog. In het Stedelijk Museum in Amsterdam was recent de installatie Residue te zien over het giftige erfgoed van het Hembrugterrein. Een samenwerking met Anika Schwarzlose.
Aarde rust stil onder onze voeten. Of? Sinds de bevingen in Groningen weten we wel beter. Hoe gaan we om met aarde? We verplaatsen haar en zien haar als product, zelfs de sporen van globale wapenhandel worden deel van aarde.
Zorg en controle
‘Waar ik vandaan kom, is het traditie om tijdens reizen een handvol grond mee te nemen ter bescherming. In mijn moedertaal is aarde vrouwelijk. Ik werkte als artist-in-residence in het psychiatrisch ziekenhuis van Montperrin, in Aix-en-Provence. Dat herbergt midden op zijn terrein het 3bisF Centrum voor Hedendaagse Kunst. In de studio, het isolatiepaviljoen voor de voormalige vrouwelijke patiënten, kneedde ik kleigrond met water en nodigde telkens één bezoeker uit om binnen te komen, de deur te sluiten en de plek te beleven. Ik hield open sessies met cliënten. Contact met de aarde is bij het maken van keramiek of tuinieren ook een rustgevende therapie. Mijn vroege jeugdherinneringen kwamen terug. We begrijpen de wereld eerst door dingen met onze mond waar te nemen, en daarna door aanraking. Tussen verveling en spel door blijven we een lange tijd dicht bij de grond. Mijn performances ontstaan vanuit deze open, kinderlijke blik. Beginnend met een handvol aarde rol ik voorzichtig een bol totdat de bol te groot is om met mijn armen te omvatten. Ik kom ondertussen ingesloten mineralen en ook wormen en kevers tegen. Ik moet zorgen voor deze bol aarde, deze nat houden om uitdrogen, afbrokkelen en uit elkaar vallen te voorkomen.’
Als rotsen verweren
‘In Montperrin werkte ik in een situatie van zorg en controle die ik terugzie in onze omgang met aarde. In Nederland wordt voor grond gezorgd, maar dat betekent tegelijkertijd, dat we de controle hebben over een ‘product’. In Europa is alle grond méér dan 50 m3 onderworpen aan wetgeving. Daarmee wordt bedoeld dat voor het opslaan van meer dan 50 m3 verontreinigde grond een melding moet worden gedaan, maar voor niet-verontreinigde grond en baggerspecie niet.*) Grond wordt op georganiseerde wijze afgevoerd naar speciale afvalterreinen. De daar opgestapelde volumes aan grond - grondbanken - zijn abstracte, architectonische constructies. Een grondbank is een organisatie én een fysieke locatie, die de grondstromen reguleert die vrijkomen bij graafwerkzaamheden. Grondbanken ontvangen grote partijen grond, slaan ze op en classificeren ze op basis van milieuhygiëne. Op de fysieke sites worden binnen muren van betonblokken de stapels grond tijdelijk opgeslagen: grond wordt verzorgd, grond wordt ingeperkt. Door een grondbank te beschouwen als een tijdelijk archief van grond, stelde mijn project “Soil Works - When rocks weather” uit 2023 de overlappende begrippen van behoud, verzorging en controle ter discussie’. ‘Voor het Glazen Huis in het Amstelpark, Amsterdam maakte ik een installatie van negen aardeblokken, elk 120 x 60 x 60 cm groot. Ik vormde telkens heel zorgvuldig een kubieke meter met mijn handen. Elk grondsoort voelt en reageert anders. De aardeblokken bevatten wormen, schimmels en zaden, krimpen als er veel klei in zit en veranderen met het verstrijken van de tijd. Bezoekers namen deel aan het werkproces, zowel aan de totstandkoming als de ontmanteling van de installatie. Na de finissage namen ze aarde mee naar hun eigen tuin. Ze verplaatsten grond uit het publieke domein naar de privésfeer.’ Het doet denken aan de val van de Berlijnse muur, waar mensen een brok steen als authentiek stuk geschiedenis meenamen. ‘Het Nederlandse idee over grond en eigendom hangt er onder andere mee samen dat het zelfgemaakte grond is, onttrokken aan het water door het bouwen van dijken en droogleggen van land. Gemeenschappen moesten samenwerken om dat te bewerkstelligen. Dat vormde een democratisch idee over eigendom. Grond bevat de geschiedenis van een familie, een gemeenschap; het is een archief. Nu wordt grond als product beoordeeld en weggevoerd.’
Dit artikel verscheen eerder in kM #133 Prikkels (p16-19). Bestel het nummer hier, of abonneer nu.
Residue
Hoe kunnen materialen voor zichzelf spreken? In een eenvoudige handeling mengt Khurtova aarde met water en laat dit op een dik papier met elkaar reageren. De in zachte kleuren vervloeiende lijnen zijn de zichtbare neerslag van het proces, chromatografie genoemd. Eenvoudig gezegd is dat het zichtbaar maken van het verspreiden van moleculen van verschillende stoffen in verschillende snelheden op een drager. Het papier is met zilvernitraat behandeld zodat het net als fotopapier lichtgevoelig wordt en met de aarde zichtbare patronen vormt. Khurtova kijkt heel nauwkeurig naar het langzame proces. ‘Mijn kunstenaarshart gaat hier open - het gaat om het vormen van patronen door het materiaal zelf.’ Dit proces is uitvergroot in het werk Residue.
Hembrugterrein
Voor de installatie Residue doken Elena Khurtova en Anika Schwarzlose in de geschiedenis van de grootste Nederlandse wapenfabriek. Op het Hembrugterrein in Zaandam werden van 1904 tot 2003 wapens vervaardigd voor de export naar internationale conflictgebieden. De grond is sterk vervuild. De bodem wordt nu gesaneerd en de sporen hiervan verdwijnen. ‘Als bewoner van het Hembrugterrein kreeg ik te horen dat ik niet in de grond mag graven, omdat het terrein besmet is met giftige afvalstoffen en resten van wapenproductie. Dit is natuurlijk in strijd met mijn ideeën over zorgzaamheid en omgang met de grond. Ik dacht na over de mysterieuze grond onder mijn voeten. Wat verbergt het? Alle grond in de 42 hectare van het Hembrugterrein is verontreinigd. Er zijn talloze documenten en tekeningen van de stoffen en waar ze te vinden zijn. Maar het is moeilijk om je tot een plek te verhouden door middel van technische tekeningen en documenten. Minerale olie, asbest, lood en TNT zijn allemaal aanwezig binnen deze grond. Gelaagd, gearchiveerd en grotendeels opgesloten door het gras, vormen ze een giftig erfgoed.’
Aarde als archief
Khurtova en Schwarzlose doorzochten de archieven van de fabriek. ‘Naast fysieke voorwerpen en gereedschappen omvat het archief van de fabriek afbeeldingen van werkomstandigheden, advertenties en technische documentatie. Zo zijn er foto’s van magere mannen naast machines, die zichtbaar fysiek inspannende taken uitvoeren zoals het gieten en zagen van ijzer en het draaien van metalen onderdelen. De minste taken werden vaak toegewezen aan arbeidsmigranten die vanuit Turkije waren gecontracteerd. Onze prenten zijn botsin- gen van twee archieven: chromatografie van de vervuilde grond interfereert met afbeeldingen van wapenproductie en portretten van de arbeiders.’ In een experimenteel proces met behulp van bodemchromatografie maken de kunstenaars de vervuilde grond in combinatie met archiefbeelden zichtbaar op grote lappen stof. ‘De textiele drager is organische batist. De foto’s zijn in zeefdruktechniek in een grof raster met transparante inkt gedrukt. Na het bedrukken is de stof met zilvernitraatoplossing behandeld, zodat de vezels de grondsedimenten goed konden opnemen. De aarde is met een oplossing met caustische soda vloeibaar gemaakt. Bij blootstelling aan licht worden de organische patronen veroorzaakt door de bodemsedimenten met daarop de afbeeldingen zichtbaar. De inkt gaat een reactie aan met het zilvernitraat en de soda en maakt de beeldcontouren, de zwarte rasterpunten, zichtbaar. De soda werkt ook als fixatief vergelijkbaar met het ontwikkelproces van foto’s. De beelden en kleuren zijn een jaar later stabiel en niet vervaagd.’ De installatie heeft een unheimische sfeer met de grote, transparante, vloeiende kleden in aardetinten en de donkere afbeeldingen van wapens en mannen. Wie had gedacht, dat de internationale wapenhandel in Zaandam, vlak bij de hoofdstad, een goed gedocumenteerd archief had? Khurtova’s kritische visie en de confronterende vondsten uit haar onderzoek lijken in tegenstelling met de aarden bollen in zachte tinten in haar studio. ‘De aarden bollen zijn overblijfselen van de installatie in Montperrin, die in de context van het psychiatrisch ziekenhuis en de isoleercel een duidelijke betekenis hadden. Wellicht geven ze buiten deze context een lieflijke indruk. De installatie echter was dubbelzinnig en ging over zorg én controle. Ik wil de zorg laten zien, het vasthouden en koesteren van aarde.’
Foto’s
1 Elena Khurtova, Displace, 2020. 3bisF, Art Centre, Aix-en- Provence, France, Manifesta 13, Les Parallèles du Sud.
2 Elena Khurtova, Displace, 2020, Performance en in-situ transient installatie (isolation cell, 3bisF), 4 m3 aarde, water, 10 Montperrin Hospital karaffen, duur: 1 uur. 3bisF Art Centre, Aix-en-Provence, France.
3 Elena Khurtova, Soil Works - When rocks weather, 2023, Installatie (detail), verschillende aardes van de Grondbank en Amstelpark. Zone2Source, Glazen Huis, Amstelpark, Amsterdam.
4 Elena Khurtova, Soil Works - When rocks weather, 2023. Zone2Source, Glazen Huis, Amstelpark, Amsterdam.
5 Elena Khurtova en Anika Schwarzlose, Residue, detail, 2024, Installatie, grondchromatografie op textiel, archiefkasten met Hembruggrond, geprinte index van het archief. Stedelijk Museum Amsterdam (tot 23 maart 2025).